Łożysko ciążowe – funkcje, budowa i możliwe powikłania

Łożysko ciążowe to przejściowy narząd, który umożliwia wymianę tlenu, składników odżywczych i produktów przemiany materii między organizmem matki a płodem. Produkuje też hormony podtrzymujące ciążę i częściowo chroni dziecko przed szkodliwymi czynnikami. Jego nieprawidłowe położenie lub działanie może prowadzić do poważnych powikłań, dlatego łożysko ocenia się podczas badań USG.

Czym jest łożysko ciążowe?

Łożysko jest narządem przejściowym, który powstaje wyłącznie na czas ciąży. Łączy organizm matki z rozwijającym się płodem, ale krew kobiety i dziecka nie miesza się bezpośrednio. Po urodzeniu dziecka narząd przestaje być potrzebny i zostaje wydalony w trzeciej fazie porodu.

W jego budowie wyróżnia się część matczyną, związaną ze ścianą macicy, oraz część płodową, połączoną z pępowiną i pokrytą kosmkami. Pod koniec ciąży łożysko ma zwykle okrągły lub owalny kształt, około 25 cm średnicy, 2 cm grubości i masę 400–600 g. Jego wielkość oraz wygląd mogą jednak różnić się między ciążami.

Jak i kiedy powstaje łożysko?

Rozwój łożyska rozpoczyna się po zagnieżdżeniu zarodka w błonie śluzowej macicy, czyli endometrium. Wczesna zewnętrzna warstwa komórek zarodka, zwana trofoblastem, wnika w ścianę macicy i tworzy połączenie między częścią płodową a matczyną.

Następnie powstają kosmki łożyskowe, w których rozwijają się naczynia krwionośne płodu. Kosmki tworzą kosmówkę, a ta stopniowo przekształca się w dojrzałe łożysko. Narząd uzyskuje zasadniczą funkcjonalność pod koniec pierwszego trymestru, choć jego rozwój trwa nadal. Zwykle rośnie wraz z płodem do około 36. tygodnia ciąży, a później stopniowo dojrzewa i ulega zmianom związanym ze starzeniem.

Jakie funkcje pełni łożysko?

Przez łożysko przepływa około 300 ml krwi na minutę. Wymiana odbywa się przez cienkie warstwy oddzielające krążenie matki i płodu. Dzięki temu tlen oraz potrzebne substancje docierają do dziecka, a dwutlenek węgla i produkty przemiany materii mogą przejść do krwi matki i zostać usunięte przez jej organizm.

Rodzaj funkcji	Opis działania	Znaczenie dla płodu
Transportowa	Przenosi tlen, wodę, glukozę, aminokwasy, elektrolity i inne składniki odżywcze. Umożliwia też przechodzenie dwutlenku węgla oraz produktów przemiany materii do krążenia matki.	Zapewnia wzrost, odżywianie i wymianę gazową.
Endokrynna	Wytwarza między innymi hCG, progesteron, estrogen i laktogen łożyskowy.	Podtrzymuje ciążę, wpływa na przygotowanie organizmu matki i wspiera rozwój płodu.
Ochronna	Bariera łożyskowa ogranicza przenikanie części drobnoustrojów i substancji między krążeniem matki a płodu.	Zmniejsza narażenie dziecka na niektóre szkodliwe czynniki, ale nie zapewnia pełnej ochrony.

Bariera łożyskowa nie jest szczelna dla wszystkich substancji. Mogą przez nią przenikać niektóre leki, alkohol, nikotyna, narkotyki, metale ciężkie, wirusy i bakterie. Z tego powodu przyjmowanie leków w ciąży powinno być uzgadniane z lekarzem.

Ważną rolę hormonalną odgrywa gonadotropina kosmówkowa, czyli hCG. We wczesnej ciąży wspiera ona funkcjonowanie ciałka żółtego. W późniejszym okresie łożysko przejmuje produkcję progesteronu i estrogenów, a laktogen łożyskowy pomaga dostosować metabolizm matki do potrzeb rozwijającego się płodu. Łożysko uczestniczy także w przekazywaniu przeciwciał matczynych, które zapewniają dziecku przejściową ochronę immunologiczną po urodzeniu.

Co wpływa na zdrowie łożyska?

Na funkcjonowanie łożyska wpływają zarówno czynniki, na które można oddziaływać, jak i takie, których nie da się zmienić. Najważniejsze z nich to:

Czynniki modyfikowalne – palenie papierosów, alkohol, narkotyki, niektóre leki, niedostateczna kontrola ciśnienia tętniczego i brak opieki prenatalnej.
Czynniki związane ze zdrowiem matki – nadciśnienie, cukrzyca, zaburzenia krzepnięcia i choroby naczyń.
Czynniki niemodyfikowalne – wiek matki, wcześniejsze problemy z łożyskiem oraz przebyte operacje macicy.
Zdarzenia w ciąży – uraz brzucha, przedwczesne pęknięcie błon płodowych i nieprawidłowości rozwoju naczyń.

Położenie, budowę i oznaki dojrzewania łożyska ocenia się podczas badania USG. Wynik interpretuje się razem ze wzrastaniem płodu, przepływami w naczyniach i stanem klinicznym ciężarnej.

Jakie są najczęstsze problemy z łożyskiem?

Niewydolność łożyska

Niewydolność łożyska oznacza, że narząd nie zapewnia prawidłowego przepływu krwi i wymiany substancji potrzebnych płodowi. Może wiązać się z zahamowaniem wzrastania płodu, nieprawidłowymi przepływami w badaniu Dopplerowskim lub nadciśnieniem ciążowym. Nie zawsze daje wyraźne objawy, dlatego znaczenie mają regularne kontrole.

Łożysko przodujące

Łożysko przodujące znajduje się nisko w macicy i częściowo lub całkowicie zasłania ujście wewnętrzne szyjki macicy. Typowym objawem może być bezbolesne krwawienie z dróg rodnych, zwłaszcza w drugiej połowie ciąży. Jeżeli łożysko nadal zasłania ujście szyjki pod koniec ciąży, poród drogami natury może być niebezpieczny i często planuje się cięcie cesarskie.

Przedwczesne odklejenie łożyska

Przedwczesne odklejenie polega na oddzieleniu części lub całości łożyska od ściany macicy przed urodzeniem dziecka. Może powodować nagły ból brzucha, napięcie macicy, krwawienie z dróg rodnych, osłabienie lub zawroty głowy. Krwawienie nie zawsze jest widoczne na zewnątrz, dlatego silny ból i pogorszenie samopoczucia wymagają pilnej oceny medycznej.

Przedwczesne dojrzewanie i inne nieprawidłowości

Zmiany związane z dojrzewaniem łożyska, w tym zwapnienia, mogą pojawić się wcześniej niż oczekiwano. Sam opis stopnia dojrzałości w USG nie rozpoznaje jeszcze niewydolności. Lekarz ocenia go w połączeniu z rozwojem płodu i przepływami.

Do innych problemów należą nieprawidłowe połączenia naczyń, naczynia przebiegające w pobliżu ujścia szyjki oraz nieprawidłowe wrastanie łożyska w ścianę macicy. W pierwszych tygodniach ciąży może także rozwinąć się zaśniad groniasty, czyli nieprawidłowy rozrost tkanki związanej z kosmówką, który wymaga specjalistycznego leczenia.

W ciąży pilnej konsultacji wymagają szczególnie:

krwawienie lub plamienie z dróg rodnych,
nagły albo nasilający się ból brzucha lub pleców,
silne napięcie i bolesność macicy,
omdlenie, zawroty głowy lub wyraźne osłabienie,
objawy sugerujące pogorszenie stanu matki albo zmniejszenie ruchów płodu.

Jak wygląda trzecia faza porodu?

Trzecia faza porodu rozpoczyna się po urodzeniu dziecka i kończy wydaleniem łożyska oraz błon płodowych. Zwykle trwa do 30 minut. Oksytocyna, wydzielana naturalnie między innymi podczas kontaktu skóra do skóry i przystawienia dziecka do piersi, nasila skurcze macicy.

Przebieg tej fazy można przedstawić w kilku etapach:

Po urodzeniu dziecka pępowina zostaje zaciśnięta i przecięta zgodnie z przyjętym postępowaniem.
Skurcze macicy powodują stopniowe oddzielanie łożyska od jej ściany.
Łożysko przesuwa się w kierunku szyjki macicy i zostaje wydalone drogami rodnymi, czasem przy niewielkim parciu.
Położna lub lekarz ocenia, czy łożysko i błony płodowe są kompletne, ponieważ ich fragmenty pozostawione w macicy zwiększają ryzyko krwawienia i zakażenia.

Jeżeli łożysko nie oddzieli się lub nie zostanie wydalone w odpowiednim czasie, personel medyczny podejmuje działania zależne od sytuacji. Przy podejrzeniu zatrzymania fragmentów może być konieczne zabiegowe opróżnienie jamy macicy.

Łożysko jest niezbędne dla życia płodowego, lecz jego prawidłowe działanie nie oznacza całkowitej ochrony przed szkodliwymi czynnikami. Regularne badania i szybka reakcja na krwawienie lub ból pozwalają wcześniej rozpoznać część powikłań i dobrać dalsze postępowanie.

Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Wszelkie niepokojące objawy w ciąży, zwłaszcza krwawienie, silny ból brzucha lub omdlenie, wymagają pilnego kontaktu z personelem medycznym.