Łożysko w ciąży – funkcje, rola i możliwe nieprawidłowości
Łożysko w ciąży jest przejściowym narządem powstającym z tkanek matki i płodu. Dostarcza dziecku tlen oraz składniki odżywcze, usuwa produkty przemiany materii, wydziela hormony i przekazuje część przeciwciał. Jego położenie oraz wygląd ocenia się podczas badań USG, a po porodzie personel sprawdza, czy zostało wydalone w całości.
Czym jest łożysko i kiedy powstaje?
Łożysko zaczyna tworzyć się po zagnieżdżeniu zarodka, mniej więcej w pierwszych tygodniach ciąży. Jest narządem przejściowym, ponieważ działa tylko przez czas ciąży, a po narodzinach dziecka zostaje wydalone. Powstaje z tkanek pochodzących zarówno od matki, jak i od rozwijającego się płodu.
Jego zadaniem jest stworzenie miejsca wymiany między organizmem ciężarnej a dzieckiem. Krew matki i płodu nie miesza się bezpośrednio, ale substancje potrzebne do rozwoju przechodzą przez struktury łożyska. Z łożyskiem łączy się pępowina, przez którą transportowane są tlen i składniki odżywcze, a także produkty przemiany materii dziecka.
Pod koniec ciąży łożysko ma zwykle okrągły lub owalny kształt. Powierzchnia od strony macicy jest nierówna i podzielona na zrazy, natomiast powierzchnia płodowa jest gładsza i pokryta błonami, do których przyczepia się pępowina. Jego masa często wynosi około 500–600 g, choć może być większa, a średnica sięgać około 25 cm.
Jakie funkcje pełni łożysko w ciąży?
Łożysko zapewnia warunki potrzebne do wzrostu płodu i pomaga utrzymać ciążę. Jego najważniejsze funkcje to:
- Wymiana gazowa – tlen przechodzi z krwi matki do krwi płodu, a dwutlenek węgla jest transportowany w przeciwnym kierunku.
- Odżywianie – przez łożysko dziecko otrzymuje między innymi glukozę, aminokwasy, kwasy tłuszczowe, wodę, elektrolity i witaminy.
- Usuwanie produktów przemiany materii – substancje powstające w organizmie płodu przechodzą do krążenia matki, która je wydala.
- Wydzielanie hormonów – łożysko produkuje między innymi gonadotropinę kosmówkową (hCG), progesteron i estrogeny. Hormony te wspierają utrzymanie ciąży oraz przygotowują organizm do porodu i laktacji.
- Funkcja immunologiczna – łożysko ogranicza przenikanie części drobnoustrojów i umożliwia przekazywanie przeciwciał matczynych, które zapewniają dziecku czasową ochronę po urodzeniu.
Bariera łożyskowa nie zatrzymuje wszystkich substancji. Niektóre leki, alkohol, nikotyna, część wirusów i innych szkodliwych czynników może przez nią przenikać. Dlatego każdą substancję przyjmowaną w ciąży, także lek dostępnym bez recepty, należy omówić z lekarzem lub położną.
Łożysko przodujące – na czym polega ta nieprawidłowość?
Łożysko przodujące, określane także łacińskim terminem placenta praevia, znajduje się w dolnej części macicy i zajmuje okolicę wewnętrznego ujścia szyjki macicy. W zależności od położenia może je całkowicie lub częściowo zasłaniać. Taki układ zwiększa ryzyko krwawienia, zwłaszcza w drugiej połowie ciąży i podczas porodu.
Nie każde nisko położone łożysko rozpoznane w pierwszej połowie ciąży pozostaje w tym miejscu. W miarę wzrostu macicy jego brzeg może znaleźć się wyżej względem ujścia szyjki. Dlatego wczesny wynik USG często wymaga kontroli, a nie natychmiastowego rozpoznania utrwalonego łożyska przodującego. Ostateczna ocena zależy od wieku ciąży, odległości łożyska od ujścia szyjki i obrazu w badaniu ultrasonograficznym.
Wyróżnia się następujące położenia łożyska względem ujścia wewnętrznego szyjki macicy:
| Rodzaj łożyska | Opis położenia | Znaczenie kliniczne |
|---|---|---|
| Centralnie przodujące | Łożysko całkowicie pokrywa ujście wewnętrzne szyjki macicy. | Poród drogami natury jest zwykle niemożliwy, a sposób rozwiązania ustala zespół położniczy. |
| Częściowo przodujące | Łożysko pokrywa tylko część ujścia wewnętrznego szyjki macicy. | Może powodować krwawienia i wymaga ścisłej kontroli. |
| Brzeżnie przodujące | Brzeg łożyska dochodzi do ujścia wewnętrznego szyjki macicy. | Ryzyko zależy między innymi od odległości od szyjki i nasilenia krwawień. |
| Przodujące bocznie | Łożysko znajduje się nisko, ale nie pokrywa ujścia wewnętrznego. | Wymaga oceny w USG, ponieważ jego położenie może zmieniać się wraz ze wzrostem macicy. |
Najbardziej typowym objawem jest bezbolesne krwawienie z dróg rodnych w drugim lub trzecim trymestrze. Każde krwawienie w ciąży wymaga kontaktu z personelem medycznym, a obfite krwawienie, osłabienie, zawroty głowy lub ból brzucha są wskazaniem do pilnej pomocy. Przy podejrzeniu łożyska przodującego nie powinno się samodzielnie wykonywać badania wewnętrznego.
Ryzyko tej nieprawidłowości zwiększają między innymi:
- wcześniejsze cesarskie cięcie lub inne zabiegi na macicy,
- łożysko przodujące w poprzedniej ciąży,
- ciąża wielopłodowa,
- liczne wcześniejsze ciąże,
- palenie tytoniu,
- wyższy wiek matki,
- przebyte zabiegi wewnątrzmaciczne, takie jak łyżeczkowanie.
W określonych sytuacjach nisko położone łożysko współistnieje z łożyskiem przyrośniętym. Wtedy kosmki łożyska zbyt głęboko wrastają w ścianę macicy, co może utrudniać jego oddzielenie po porodzie i prowadzić do ciężkiego krwotoku. Innym stanem wymagającym szczególnej oceny są naczynia przodujące, czyli naczynia płodowe przebiegające w pobliżu lub nad ujściem szyjki. O sposobie prowadzenia ciąży i rozwiązania decyduje lekarz na podstawie obrazu USG, krwawień oraz stanu matki i dziecka.
Jak przebiega trzecia faza porodu?
Trzecia faza porodu rozpoczyna się po urodzeniu dziecka i kończy wydaleniem łożyska wraz z błonami płodowymi. Ten cały wydalony materiał określa się jako popłód. Personel obserwuje wtedy obkurczanie macicy, krwawienie i oznaki oddzielania się łożyska.
Przebieg tego etapu można opisać w kilku krokach:
- Łożysko zaczyna oddzielać się od ściany macicy dzięki kolejnym skurczom.
- Położna lub lekarz oceniają, czy pojawiły się oznaki jego odklejenia i czy macica prawidłowo się obkurcza.
- Rodząca może zostać poproszona o delikatne parcie, które pomaga przesunąć łożysko przez kanał rodny.
- Po wydaleniu popłodu personel dokładnie ogląda łożysko, błony płodowe i pępowinę, aby sprawdzić, czy nie brakuje żadnego fragmentu.
W wielu placówkach stosuje się aktywne prowadzenie trzeciej fazy porodu, w tym podanie oksytocyny. Lek nasila obkurczanie macicy i może ograniczać ryzyko nadmiernego krwawienia. Czas wydalenia łożyska jest różny, ale zwykle następuje w ciągu kilkunastu do około 30 minut od narodzin dziecka. Przy cesarskim cięciu łożysko jest najczęściej wydobywane przez operatora.
Niecałkowite wydalenie łożyska może pozostawić w macicy fragmenty tkanek. Zwiększa to ryzyko krwotoku i zakażenia, dlatego w razie podejrzenia zatrzymania resztek lekarz może zastosować badanie obrazowe, ręczne wydobycie lub zabiegowe opróżnienie jamy macicy. Objawy, które po porodzie wymagają pilnej konsultacji, obejmują:
- przedłużające się lub nasilające krwawienie, zwłaszcza z dużymi skrzepami,
- silny albo narastający ból podbrzusza,
- gorączkę lub dreszcze,
- nieprzyjemnie pachnące odchody połogowe.
W wybranych przypadkach łożysko lub jego fragment kieruje się na badanie histopatologiczne. Analiza mikroskopowa może pomóc wyjaśnić przyczyny krwawienia, zakażenia, wcześniactwa, zaburzeń wzrastania płodu albo nieprawidłowego oddzielania się łożyska.
Co dzieje się z łożyskiem po porodzie?
W Polsce łożysko wraz z błonami płodowymi jest traktowane w placówkach medycznych jako odpad medyczny i podlega procedurom przewidzianym dla takich odpadów. Szpital zabezpiecza je, a następnie przekazuje do utylizacji, chyba że zostanie zakwalifikowane do badań medycznych.
Placentofagia, czyli spożywanie łożyska lub preparatów przygotowanych z jego tkanek, nie ma potwierdzonych korzyści zdrowotnych u ludzi. Nie wykazano wiarygodnie, aby zmniejszała ryzyko depresji poporodowej, poprawiała laktację albo zapobiegała niedokrwistości. Niewłaściwe przechowywanie i obróbka mogą natomiast sprzyjać zanieczyszczeniu mikrobiologicznemu. To odrębna kwestia od biologicznego znaczenia łożyska w czasie ciąży.
Dlaczego monitorowanie łożyska jest ważne?
Regularne badania ginekologiczne i USG pozwalają ocenić położenie oraz funkcjonowanie łożyska, a także odpowiednio wcześnie rozpoznać nieprawidłowości. Samo nisko położone łożysko we wcześniejszej ciąży nie zawsze oznacza powikłanie, ale krwawienie w każdym trymestrze wymaga oceny lekarskiej. Profesjonalna opieka i dokładna kontrola popłodu po porodzie zwiększają bezpieczeństwo matki i dziecka.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje badania ani porady lekarza. W przypadku krwawienia, bólu, omdlenia lub innych niepokojących objawów w ciąży należy pilnie skontaktować się z personelem medycznym.
