Wodogłowie u niemowlaka – przyczyny, objawy, leczenie

Wodogłowie u niemowlaka to zaburzenie krążenia płynu mózgowo-rdzeniowego, które może zwiększać ciśnienie wewnątrzczaszkowe i zagrażać zdrowiu oraz życiu dziecka. Każde podejrzenie wymaga pilnej oceny lekarza, najczęściej neurologa dziecięcego i neurochirurga.

Czym jest wodogłowie u niemowlaka?

Płyn mózgowo-rdzeniowy (PMR) otacza mózg i rdzeń kręgowy, chroni je przed urazami oraz pomaga utrzymać prawidłowe ciśnienie wewnątrz czaszki. Jest wytwarzany w komorach mózgu, krąży w układzie komorowym i przestrzeni podpajęczynówkowej, a następnie zostaje wchłonięty do krwi.

Wodogłowie powstaje wtedy, gdy równowaga między produkcją, przepływem i wchłanianiem PMR zostaje zaburzona. Płyn gromadzi się w komorach mózgu, powodując ich poszerzenie, a niekiedy także wzrost ciśnienia wewnątrzczaszkowego. U niemowlęcia, którego szwy czaszkowe nie są jeszcze zrośnięte, może to prowadzić do szybkiego powiększania się głowy. Nieleczony stan może uszkadzać mózg i stanowić zagrożenie życia.

Dlaczego dochodzi do wodogłowia?

Przyczyna może być obecna już w okresie rozwoju płodowego albo pojawić się po urodzeniu. Wodogłowie bywa też określane jako komunikujące, gdy problem dotyczy głównie wchłaniania płynu, lub niekomunikujące, gdy jego przepływ blokuje przeszkoda. Przykładem takiej przeszkody jest zwężenie wodociągu mózgu, kanału łączącego trzecią i czwartą komorę.

Nie zawsze udaje się wskazać jedną przyczynę wodogłowia. Samo rozpoznanie nie oznacza też automatycznie niepełnosprawności. Rokowanie zależy między innymi od przyczyny, szybkości narastania zmian, wieku dziecka i czasu rozpoczęcia leczenia.

Jakie objawy może mieć niemowlę?

Objawy wynikają przede wszystkim ze wzrostu ciśnienia wewnątrzczaszkowego i poszerzania komór mózgu. U niemowląt szczególne znaczenie ma obserwacja obwodu głowy podczas wizyt kontrolnych. Pojedynczy większy pomiar nie rozstrzyga o chorobie, ale szybkie odchylenie od dotychczasowej siatki centylowej wymaga oceny lekarskiej.

Do fizycznych sygnałów ostrzegawczych należą:

• szybki, nieproporcjonalny przyrost obwodu głowy,
• napięte, uwypuklone lub wyraźnie pulsujące ciemiączko,
• rozchodzenie się szwów czaszkowych,
• uwidocznione, poszerzone żyły na skórze głowy,
• skierowanie gałek ocznych ku dołowi, określane jako objaw zachodzącego słońca.

Niepokój powinny wzbudzić także objawy dotyczące zachowania i funkcjonowania dziecka:

• narastająca senność, trudność z wybudzeniem albo przeciwnie, wyraźne rozdrażnienie,
• powtarzające się wymioty, zwłaszcza bez typowej przyczyny pokarmowej,
• gorsze przyjmowanie pokarmów lub wyraźny brak apetytu,
• drgawki, osłabienie albo nietypowe napięcie mięśni,
• zaburzenia kontaktu i inne nagłe zmiany zachowania.

Żaden z tych objawów samodzielnie nie potwierdza wodogłowia. Mogą występować także w innych chorobach, dlatego diagnozę stawia lekarz na podstawie badania dziecka i badań obrazowych.

Jak lekarz rozpoznaje wodogłowie?

Diagnostyka zaczyna się od wywiadu, badania neurologicznego oraz oceny obwodu głowy i napięcia ciemiączka. Najczęściej pierwszym badaniem obrazowym u niemowlęcia jest USG przezciemiączkowe. Wykorzystuje ono naturalne okno między kośćmi czaszki i pozwala ocenić wielkość komór oraz obecność nieprawidłowości. Badanie jest nieinwazyjne i zwykle nie wymaga znieczulenia.

W zależności od wyniku USG, objawów i podejrzewanej przyczyny lekarz może zlecić:

• rezonans magnetyczny, który daje szczegółowy obraz mózgu i dróg przepływu PMR,
• tomografię komputerową, szczególnie gdy potrzebna jest szybka ocena albo podejrzewa się krwawienie,
• inne badania zalecone przez zespół neurologiczny i neurochirurgiczny.

Dobór badania zależy od stanu dziecka. W sytuacji nagłego pogorszenia nie należy czekać na planową wizytę, lecz skorzystać z pomocy ratunkowej.

Jak leczy się wodogłowie u niemowlaka?

Wodogłowie u niemowląt wymaga leczenia neurochirurgicznego. Celem jest odprowadzenie nadmiaru płynu, zmniejszenie ciśnienia i ochrona rozwijającego się mózgu. Operacja wiąże się z ryzykiem, ale pozostawienie narastającego wodogłowia bez leczenia może prowadzić do trwałych uszkodzeń neurologicznych i zagrożenia życia.

Najczęściej stosuje się następujące rozwiązania:

• zastawka komorowo-otrzewnowa – układ przewodów odprowadza PMR z komory mózgu do jamy otrzewnej, gdzie płyn może zostać wchłonięty,
• endoskopowa wentrykulostomia trzeciej komory – neurochirurg tworzy drogę odpływu płynu w obrębie komory, jeśli budowa i przyczyna wodogłowia pozwalają na takie leczenie,
• drenaż zewnętrzny – czasowe odprowadzenie płynu stosowane w wybranych, pilnych sytuacjach szpitalnych.

O wyborze metody decydują między innymi przyczyna wodogłowia, drożność dróg płynowych, stan dziecka i obraz badań. Po zabiegu potrzebne są kontrole, ponieważ zastawka może ulec zakażeniu lub zatkaniu. Gorączka, powtarzające się wymioty, narastająca senność, drgawki albo nagła zmiana zachowania u dziecka z zastawką wymagają pilnego kontaktu z lekarzem.

Kiedy natychmiast szukać pomocy?

W przypadku niemowlęcia z podejrzeniem wodogłowia nie czekaj na samoistne ustąpienie objawów. Jedź na SOR lub skontaktuj się pilnie z lekarzem, jeśli pojawią się:

• szybkie powiększanie się obwodu głowy albo wyraźna zmiana jej kształtu,
• napięte, uwypuklone lub pulsujące ciemiączko,
• powtarzające się wymioty połączone z sennością lub rozdrażnieniem,
• zaburzenia świadomości, trudność z wybudzeniem albo utrata kontaktu,
• drgawki, zaburzenia oddychania lub nagłe osłabienie,
• charakterystyczne ustawienie oczu ku dołowi wraz z innymi niepokojącymi objawami.

Wczesna ocena i szybkie wdrożenie leczenia mogą ograniczyć ryzyko zaburzeń rozwoju. Rodzic nie powinien samodzielnie rozpoznawać wodogłowia ani próbować leczyć go w domu. Przy podejrzeniu choroby potrzebna jest konsultacja lekarska, a w razie potwierdzenia także opieka neurochirurga dziecięcego.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.